Βρείτε μας στο Google News. Πατήστε εδώ!Μαρία Ζαχαράκη – sigmalive.com
- Στην εκδήλωση στην Κωνσταντινούπολη, αναδείχθηκε η μετάβαση από τις αυτοκρατορίες στα εθνικά κράτη στα Βαλκάνια και η επίδραση της “Μεγάλης Ιδέας” στη διαμόρφωση εθνικών ταυτοτήτων.
- Ο Δημήτρης Σταματόπουλος τόνισε ότι οι “Μεγάλες Ιδέες” των βαλκανικών εθνών συνδέονται με την ιστορική συνέχεια και την αναγνώριση της πολιτισμικής τους κληρονομιάς.
- Η σύγχρονη Τουρκία επανασυνδέει την εθνική της ταυτότητα με το οθωμανικό παρελθόν, ενσωματώνοντας την “Μεγάλη Ιδέα” ως όραμα ιστορικής συνέχειας.
Στον ιστορικό ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου Μπαλίνου στην Κωνσταντινούπολη, σε έναν χώρο που κουβαλά ο ίδιος τη μνήμη μιας πολυεθνικής και πολυθρησκευτικής Βαλκανικής, ξεδιπλώθηκε το Σάββατο 19 Σεπτεμβρίου η ιστορία των ιδεών που διαμόρφωσαν τα σύγχρονα έθνη της περιοχής.
Η εκδήλωση, που διοργάνωσε ο πρόεδρος της κοινότητας Παναγίας Μπαλίνου, Συμεών Σολταρίδης και σε συνεργασία με το μέλος της Φιλοπτώχου Αδελφότητας, Μαρία Δήμου, στον ιστορικό ναό του 16ου αιώνα, που τα τελευταία χρόνια έχει περάσει από μια εντυπωσιακή διαδικασία διάσωσης και αναστήλωσης, έφερε στο επίκεντρο τη μετάβαση «Από την εποχή των αυτοκρατοριών στην εποχή των εθνικών κρατών».
Ο καθηγητής Βαλκανικής Ιστορίας και Ιστορίας της Ύστερης Οθωμανικής Περιόδου στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Δημήτρης Σταματόπουλος, στη διάλεξή του με αυτόν ακριβώς τον τίτλο, ανέδειξε πώς η «Μεγάλη Ιδέα» αποτέλεσε ένα ευρύτερο ιστορικό μοτίβο, ή άλλως τη «μαγιά», για τη διαμόρφωση, με διαφορετικές μορφές, των κρατών-εθνών των Βαλκανίων μετά την πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και όχι μόνο.
Όταν οι αυτοκρατορίες γίνονται έθνη
Για αιώνες, οι κοινωνίες των Βαλκανίων οργανώνονταν μέσα σε μεγάλες αυτοκρατορικές δομές — τη Ρωμαϊκή, την Ανατολική Ρωμαϊκή ή Βυζαντινή και αργότερα την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η μετάβαση στο εθνικό κράτος τον 19ο αι. δεν ήταν, επομένως, απλώς αλλαγή συνόρων. Ήταν και αλλαγή του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν την ταυτότητα, την ιστορία και το παρελθόν τους.
Ο Δημήτρης Σταματόπουλος υποστήριξε ότι ακριβώς σε αυτή τη διαδικασία πρέπει να αναζητηθεί η γέννηση των «Μεγάλων Ιδεών». Όχι μόνο ως αλυτρωτικές ή επεκτατικές επιδιώξεις, αλλά ως προσπάθεια κάθε νέου εθνικού κράτους να δημιουργήσει μια μεγάλη ιστορική συνέχεια, συνδέοντας το παρόν με προηγούμενες εποχές ακμής.
«Για μένα η μεγάλη ιδέα δεν είναι μόνο το αλυτρωτικό, δεν είναι μόνο το επεκτατικό. Είναι να μπορέσεις να στήσεις ξανά ένα μεγάλο σχήμα συνέχειας, το οποίο να βάλει μέσα τον Μεσαίωνα», ανέφερε.
Η ελληνική ‘Μεγάλη Ιδέα’
Στην ελληνική περίπτωση, η διαδικασία αυτή συνδέθηκε με την επαναφορά του Βυζαντίου στο ιστορικό αφήγημα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Η έννοια της «Μεγάλης Ιδέας» εμφανίζεται τον 19ο αιώνα και ο όρος αποδίδεται στον λόγο του Ιωάννη Κωλέττη στη Βουλή, στις 15 Ιανουαρίου 1844.
Η ιδέα είχε τόσο εδαφική όσο και πολιτισμική διάσταση. Δεν αφορούσε μόνο την επέκταση του ελληνικού κράτους, αλλά και μια ευρύτερη αποστολή προς την Ανατολή, όπως αποτυπώθηκε χαρακτηριστικά στο ερώτημα: «Πώς θα εκπολιτίσω τους λαούς της Ανατολής».
Για τον Δημήτρη Σταματόπουλο, επομένως, η ελληνική Μεγάλη Ιδέα δεν μπορεί να αποκοπεί από την επανασύνδεση του ελληνικού παρόντος με το βυζαντινό παρελθόν.
Κάθε Βαλκάνιο έθνος και η δική του «Μεγάλη Ιδέα»
Το ίδιο ιστορικό μοτίβο εμφανίστηκε με διαφορετικές μορφές και στα υπόλοιπα βαλκανικά εθνικά κινήματα. Δεν ήταν, με άλλα λόγια, ένα ελληνικό ιδεολόγημα, αλλά αναπτύχθηκε παράλληλα και από τους Σέρβους, Ρουμάνους, Βούλγαρους κ.ο.κ. Η πολυεθνική πραγματικότητα της περιοχής, η σημασία της γης για τη συγκρότηση βιώσιμων κρατών και η σταδιακή διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δημιούργησαν ένα περιβάλλον όπου η εθνική ολοκλήρωση συνδέθηκε συχνά με εδαφικές διεκδικήσεις.
Αλλά οι «Μεγάλες Ιδέες» δεν ήταν απλώς σχέδια για νέα σύνορα. Ήταν και προσπάθειες να απαντηθεί ένα βασικό ερώτημα: ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε και ποια ιστορική κληρονομιά θεωρούμε δική μας.
Οι πόλεμοι διαμόρφωσαν την εθνική ταυτότητα
Γι’ αυτό σχεδόν ταυτόχρονα διαμορφώθηκε στους λαούς των Βαλκανίων και η εθνική ταυτότητα, η οποία δεν υφίσταντο, κατά τον Δημήτρη Σταματόπουλο, όσο τα Βαλκάνια βρίσκονταν εντός αυτοκρατορικών δομών. Αντίθετα, οι πόλεμοι και η βία συνέβαλαν αποφασιστικά στη δημιουργία νέων συλλογικών συνειδήσεων.
«Ο πόλεμος και η βία καταρχήν θα αλλάξει τις συνειδήσεις», ανέφερε, εξηγώντας ότι στη συνέχεια η εκπαίδευση, η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία και οι κρατικοί μηχανισμοί συνέβαλαν στην εδραίωση των νέων εθνικών ταυτοτήτων.
Η μετάβαση από την αυτοκρατορία στο έθνος-κράτος υπήρξε, έτσι, μια βαθιά πολιτική και κοινωνική ανατροπή, στην οποία η ιστορία, η γεωγραφία, η γλώσσα, η θρησκεία και η γη απέκτησαν νέο πολιτικό περιεχόμενο.
Η διαφορετική διαδρομή του τουρκικού εθνικισμού
Μέσα σε αυτό το ευρύτερο βαλκανικό πλαίσιο, η διαδρομή του τουρκικού εθνικισμού ήταν, ωστόσο, διαφορετική, όπως εξηγεί ο Δ. Σταματόπουλος.
Ο Μουσταφά Κεμάλ αναγνώρισε ότι η αυτοκρατορία είχε πλέον τελειώσει και επιχείρησε να συγκροτήσει ένα διαφορετικό εθνικό κράτος.
Για ένα μεγάλο διάστημα, το κεμαλικό αφήγημα κράτησε το οθωμανικό παρελθόν σε απόσταση. Η μεταβολή, σύμφωνα με τον Δημήτρη Σταματόπουλο, άρχισε να γίνεται πιο εμφανής από την περίοδο του Τουργκούτ Οζάλ και μετά, όταν το οθωμανικό παρελθόν άρχισε να επανεντάσσεται στο εθνικό αφήγημα.
«Σήμερα η Τουρκία ζει τη Μεγάλη της Ιδέα»
Εδώ βρίσκεται και το σημείο όπου η ιστορία των βαλκανικών «Μεγάλων Ιδεών» συναντά τη σύγχρονη Τουρκία.
Ο Δημήτρης Σταματόπουλος υποστήριξε ότι η σημερινή τουρκική αντίληψη της εθνικής ταυτότητας δεν περιορίζεται στην κεμαλική περίοδο, αλλά ενσωματώνει εκ νέου το οθωμανικό και ευρύτερα αυτοκρατορικό παρελθόν.
Διευκρινίζοντας, ωστόσο, πως «η Μεγάλη Ιδέα δεν είναι να επεκτείνεσαι μόνο γεωγραφικά, μεγάλη ιδέα είναι να φαντασιώνεσαι τον εαυτό σου ως αυτοκρατορία».
Έτσι, η «Μεγάλη Ιδέα» αποκτά μια ευρύτερη σημασία: δεν είναι μόνο το όραμα αλλαγής των συνόρων, αλλά η προσπάθεια ενός έθνους να επανασυνδέσει το παρόν του με μια μεγάλη ιστορική κληρονομιά.
Η “Μεγάλη Ιδέα” και ο καθρέφτης της Κωνσταντινούπολης
Από τις αυτοκρατορίες στα έθνη-κράτη και από εκεί στις σύγχρονες αναζητήσεις ιστορικής συνέχειας, η «Μεγάλη Ιδέα» παρουσιάστηκε στην Κωνσταντινούπολη όχι ως ένα αποκλειστικά ελληνικό δόγμα — ένα δόγμα που ο σύγχρονος τουρκικός εθνικιστικός λόγος παρουσιάζει ως ‘ύπουλο’ σχέδιο που η Ελλάδα επιχειρεί να αναβιώσει και σήμερα — αλλά ως ένα ευρύτερο ιστορικό φαινόμενο, μέσα από το οποίο τα βαλκανικά έθνη επιχείρησαν, με διαφορετικούς τρόπους, να επαναπροσδιορίσουν την ταυτότητα και τη θέση τους μετά τη διάλυση των αυτοκρατοριών.
Και ίσως γι’ αυτό η σημερινή Κωνσταντινούπολη να είναι το πιο ενδιαφέρον σκηνικό για μια τέτοια συζήτηση: γιατί, μιλώντας για τη «Μεγάλη Ιδέα» των άλλων, η σύγχρονη Τουρκία έρχεται αναπόφευκτα αντιμέτωπη και με τη δική της εκδοχή της ‘Μεγάλης Εθνικής Ιδέας’.
Το όνομα «Βαλκάνια»
Ο όρος «Βαλκάνια» προέρχεται από την τουρκική λέξη «Bal» και αποδίδεται ως «δασώδες βουνό». Ωστόσο, οι Οθωμανοί δεν τη χρησιμοποιήσουν για να περιγράψουν τη χερσόνησο. Τη χρησιμοποιούσαν για την οροσειρά που στην αρχαιότητα και στους Βυζαντινούς ήταν γνωστή ως Αίμος και σήμερα στα βουλγαρικά ως Stara Planina. Στην οθωμανική αυτοκρατορία χρησιμοποιούνταν ο όρος «Ρούμελη», δηλαδή «οι χώρες των Ρωμιών». Μόνο αργότερα, τον 19ο αιώνα, το όνομα άρχισε να χρησιμοποιείται για τη χερσόνησο.
