Βρείτε μας στο Google News. Πατήστε εδώ!Στην συνεδρίαση της Επιτροπής Πολιτισμού, Επιστημών, Παιδείας και Μέσων Ενημέρωσης της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσής του Συμβουλίου της Ευρώπης στο Παρίσι, ο Γιώργος Παπανδρέου ανέδειξε την Αχαΐα ως χαρακτηριστικό παράδειγμα των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι αγροτικές περιοχές της Ευρώπης ,συνδέοντας την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς με την ερήμωση της υπαίθρου, την κοινωνική συνοχή και την ανάγκη διατήρησης ζωντανών των τοπικών κοινωνιών.
Ακολουθεί ολόκληρο το κείμενο της παρέμβασης του:
Κυρία Πρόεδρε, αγαπητές και αγαπητοί συνάδελφοι,
Η ερήμωση της υπαίθρου δεν είναι απλώς μια δημογραφική τάση. Είναι απώλεια ανθρώπων, γνώσης, παραγωγικής δύναμης και κοινωνικής συνοχής. Όταν ένας νέος φεύγει επειδή δεν βρίσκει εργασία, συγκοινωνία, γιατρό ή προοπτική, δεν αδειάζει μόνο ένα χωριό. Αδυνατίζει ολόκληρη η περιφέρεια — και αδυνατίζει η δημοκρατία μας.
Γιατί όπου κλείνει το σχολείο, το ιατρείο, το ταχυδρομείο, ο πολίτης δεν χάνει μόνο μια υπηρεσία. Χάνει την αίσθηση ότι η πολιτεία τον βλέπει. Η ευρωπαϊκή έρευνα για τη «γεωγραφία της δυσαρέσκειας» το δείχνει καθαρά: οι τόποι που νιώθουν ότι δεν μετράνε, απαντούν με δυσπιστία προς τους θεσμούς. Η ερήμωση της υπαίθρου είναι, επομένως, και ζήτημα δημοκρατικής ανθεκτικότητας. Αφορά άμεσα αυτή τη Συνέλευση.
Ο τόπος ως παράδειγμα
Επιτρέψτε μου να μιλήσω μέσα από τον τόπο που εκπροσωπώ. Η Αχαΐα έδωσε στην Ευρώπη ένα από τα πρώτα πειράματα ομοσπονδιακής διακυβέρνησης: την Αχαϊκή Συμπολιτεία. Πόλεις που κρατούσαν την αυτονομία τους και αποφάσιζαν μαζί για τα κοινά. Είκοσι τρεις αιώνες αργότερα, αυτό ακριβώς ζητούμε: ισχυρούς τόπους μέσα σε ένα ισχυρό σύνολο.
Η σημερινή Αχαΐα είναι μια Ευρώπη σε μικρογραφία. Ορεινές κοινότητες στα Καλάβρυτα, στην Αροάνια, στον Ερύμανθο. Η εύφορη πεδιάδα της Δυτικής Αχαΐας. Η παράκτια Αιγιάλεια. Και η Πάτρα — πανεπιστημιακή πόλη, λιμάνι και πύλη προς την Ιταλία. Ο ίδιος νομός ζει ταυτόχρονα την πίεση της πόλης και τη σιωπή του χωριού που αδειάζει. Γι’ αυτό μία ενιαία συνταγή δεν αρκεί. Οι λύσεις πρέπει να ξεκινούν από τον ίδιο τον τόπο.
Τα Καλάβρυτα είναι τόπος μνήμης για όλη την Ευρώπη — από την Αγία Λαύρα ως το Ολοκαύτωμα του 1943. Δεν θέλουμε να γίνουν μόνο μνήμη.
Από τα πλεονεκτήματα στις θέσεις εργασίας
Η έκθεση που συζητούμε υπογραμμίζει μια ουσιαστική αρχή: οι τοπικές και περιφερειακές αρχές μπορούν να αξιοποιήσουν τις δεξιότητες, την οικονομική παράδοση και τα φυσικά αγαθά των περιοχών τους, δημιουργώντας βιώσιμες δραστηριότητες και θέσεις εργασίας.
Για αυτό όμως απαιτείται και βούληση πολιτική και αρμοδιότητες και μέσα.
Στην Αχαΐα αυτά τα αγαθά έχουν όνομα. Η σταφίδα Βοστίτσα της Αιγιάλειας και η Μαυροδάφνη Πατρών, προϊόντα προστατευόμενης ονομασίας προέλευσης. Το ελαιόλαδο, τα τυροκομικά και τα αρωματικά φυτά των ορεινών χωριών. Το Γεωπάρκο Χελμού-Βουραϊκού της UNESCO. Οι λιμνοθάλασσες του Κοτυχίου και το δάσος της Στροφυλιάς, υγρότοπος διεθνούς σημασίας.
Όμως η αγροτική ανάπτυξη δεν μπορεί να σταματά απλά στην παραγωγή. Η αξία πρέπει να μένει και εκεί όπου παράγεται: στη μεταποίηση, στην τυποποίηση, στη συνεργασία των παραγωγών, στις σύντομες αλυσίδες διάθεσης. Τα σχολεία, τα νοσοκομεία, οι δημόσιες δομές μπορούν να προμηθεύονται τοπικά προϊόντα. Ο βιώσιμος τουρισμός — περιπατητικός, θρησκευτικός, γαστρονομικός, εκπαιδευτικός — μπορεί να απλώσει το όφελος σε όλο τον χρόνο και σε όλη την ενδοχώρα.
Με έναν όρο: να αξιολογούμε εγκαίρως τις επιπτώσεις κάθε νέας δραστηριότητας στο φυσικό περιβάλλον και στην πολιτιστική κληρονομιά.
Το ίδιο ισχύει για την πράσινη μετάβαση. Δεν πρέπει να βιώνεται στα βουνά μας ως ανεμογεννήτριες χωρίς διάλογο και χωρίς όφελος. Πρέπει να γίνει εισόδημα για τον τόπο: ενεργειακές κοινότητες με συμμετοχή δήμων, συνεταιρισμών και κατοίκων. Και πρέπει να απαντά στη νέα πραγματικότητα της λειψυδρίας, με σύγχρονη διαχείριση του νερού και της άρδευσης.
Η Πάτρα, τέλος, δεν πρέπει να λειτουργεί ως αντλία που αδειάζει τα χωριά. Πρέπει να γίνει καρδιά που τα τροφοδοτεί. Το Πανεπιστήμιο Πατρών και το Επιστημονικό Πάρκο Τα Πανεπιστήμια και οι ερευνητικές υποδομές της πόλης μπορούν να γίνουν σύμμαχοι της υπαίθρου: στη γεωργία ακριβείας, στην προσαρμογή στην κλιματική κρίση, στις ψηφιακές υπηρεσίες, στην παρουσία φοιτητών και ερευνητών μέσα στις κοινότητες.
Δικαιώματα, όχι προνόμια
Δεν υπάρχει όμως ανάπτυξη χωρίς βασικές προϋποθέσεις ζωής. Πρόσβαση στην υγεία, με κινητές μονάδες, τηλεϊατρική και κίνητρα για γιατρούς σε απομακρυσμένες περιοχές. Μικρά σχολεία που μένουν ανοιχτά, με ψηφιακή υποστήριξη. Αξιόπιστες συγκοινωνίες και ασφαλής μεταφορά των μαθητών. Ψηφιακή συνδεσιμότητα: η ευρυζωνική σύνδεση είναι η άσφαλτος του 21ου αιώνα. Στέγη: τα κλειστά σπίτια των χωριών μας μπορούν να γίνουν σπίτια νέων οικογενειών. Και προστασία από πλημμύρες και πυρκαγιές, που έπληξαν την Αχαΐα τα τελευταία καλοκαίρια – με πρόληψη, διαχείριση των δασών και αξιοποίηση της τοπικής γνώσης.
Υποδομές όπως ο Οδοντωτός δεν είναι μόνο κληρονομιά. Πρέπει να στηρίζονται και να εντάσσονται σε έναν συνολικό σχεδιασμό που συνδέει τις κοινότητες με υπηρεσίες, εργασία και επισκέπτες.
Αγαπητοί συνάδελφοι, εδώ το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει κάτι μοναδικό να προσφέρει. Τα δικαιώματα του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη δεν μπορεί να σταματούν εκεί που τελειώνει η άσφαλτος. Και ο Ευρωπαϊκός Χάρτης Τοπικής Αυτονομίας μας υπενθυμίζει κάτι κρίσιμο: η επικουρικότητα χωρίς πόρους δεν είναι μεταβίβαση εξουσίας. Είναι μεταβίβαση ευθυνών.
Οι άνθρωποι της υπαίθρου
Η ύπαιθρος δεν είναι μόνο οι νέοι που φεύγουν. Είναι οι ηλικιωμένοι που μένουν, φορείς γνώσης και παραδοσιακής τέχνης και πολιτισμού που δεν πρέπει να χαθεί. Είναι οι γονείς, που χρειάζονται φροντίδα για τα παιδιά και πρόσβαση στην επιχειρηματικότητα για να μείνουν. Είναι όσοι επιστρέφουν ή έρχονται, νέοι αγρότες και εργαζόμενοι εξ αποστάσεως. Και είναι οι μετανάστες εργάτες γης, που ήδη κρατούν ζωντανή την παραγωγή στη Δυτική Αχαΐα. Χρειάζονται αξιοπρεπή στέγαση και ένταξη – όχι αορατότητα.
Τι μας διδάσκει η εμπειρία
Η διεθνής εμπειρία δίνει ένα νηφάλιο μάθημα. Η ερήμωση σπάνια αντιστρέφεται με ένα μεμονωμένο μέτρο. Αναχαιτίζεται όταν συνδυάζονται τρία πράγματα: υπηρεσίες, εισόδημα και δημοκρατικός έλεγχος της κοινότητας πάνω στους πόρους της. Αποκεντρωμένα – ουσιαστικά. Και όταν η πολιτική που εφαρμόζεται διαρκεί χρόνια, όχι σε έναν περιστασιακό προγραμματικό κύκλο.
Στη Σκωτία, νησιωτικές κοινότητες αγόρασαν τη γη τους από ιδιώτες ιδιοκτήτες. Στο Eigg και στη Gigha ο πληθυσμός αυξήθηκε από τότε κατά περισσότερο από 70%. Η ιδιοκτησία έγινε στέγη, ενέργεια, επιχειρήσεις. Στην Αχαΐα μπορούμε να το εφαρμόσουμε με τα δικά μας εργαλεία: ενεργειακές κοινότητες με εισόδημα για τον τόπο, και κλειστά σπίτια που αξιοποιούνται από τις ίδιες τις κοινότητες. Σχολεία που γίνονται τόποι συνάθροισης και πολιτισμού.
Στην Ιαπωνία, χιλιάδες νέοι μετακινούνται κάθε χρόνο σε χωριά που αδειάζουν, με αμειβόμενη θέση για έως τρία χρόνια. Επτά στους δέκα μένουν μετά τη λήξη της θητείας τους. Προτείνω κάτι ανάλογο για τα Καλάβρυτα, την ορεινή Αιγιάλεια, την Αροάνια και τον Ερύμανθο: «συνεργάτες της υπαίθρου», νέους πτυχιούχους που εργάζονται για την κοινότητα και χτίζουν εκεί τη ζωή τους.
Στην υγεία η τεκμηρίωση είναι σαφής: οι γιατροί που προέρχονται από την ύπαιθρο ή εκπαιδεύονται σε αυτήν, μένουν σε αυτήν. Η Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Πατρών θα μπορούσε να εγκαινιάσει μια αγροτική διαδρομή: θέσεις για φοιτητές από την ενδοχώρα και κλινική άσκηση πχ στα Καλάβρυτα.
Η Νορβηγία, στον ακραίο Βορρά της, στηρίζει τις νέες οικογένειες με δέσμη μέτρων: δωρεάν παιδικό σταθμό, διαγραφή φοιτητικών δανείων, χαμηλότερη φορολογία. Δεν ανέτρεψε την πτώση. Τη φρέναρε. Ένα στοχευμένο πακέτο για τα ορεινά μας χωριά αξίζει να εξεταστεί.
Κάποιοι θα μιλήσουν για ανάπτυξη που κοστίζει. Όμως αυτή είναι η ανάπτυξη που αποδίδει.
Βέβαια πρέπει να μάθουμε και από αρνητικές εμπειρίες – εμπειρία που δείχνει και τι δεν αποδίδει. Στη Γαλλία, οι φοροαπαλλαγές ανά ζώνη δεν απέδειξαν ότι αναζωογονούν την ύπαιθρο· αποτελεσματικότερη κρίθηκε η ενίσχυση της επενδυτικής ικανότητας των δήμων. Τα σπίτια του ενός ευρώ και τα μεμονωμένα επιδόματα φέρνουν δημοσιότητα, όχι μόνιμους κατοίκους. Και ένας νέος δρόμος, χωρίς δουλειά και υπηρεσίες στο τέλος του, διευκολύνει την αναχώρηση, την αποδρομή, όχι μόνο την επιστροφή. Το μάθημα της Ιταλίας είναι θεσμικό. Στη στρατηγική της για τις εσωτερικές περιοχές, ο σχεδιασμός ξεκινά από τους δημάρχους και τις κοινότητες, με λίγους και μετρήσιμους στόχους. Λιγότερα μέτρα. Περισσότερη συνέπεια.
Από τα οριζόντια μέτρα στα τοπικά σχέδια
Χρειάζεται, λοιπόν, να περάσουμε από τα οριζόντια μέτρα σε τοπικά σχέδια με συγκεκριμένους στόχους. Κάθε δημόσια πολιτική – για την υγεία, την παιδεία, τις μεταφορές, την ενέργεια – να ελέγχεται εκ των προτέρων για τις επιπτώσεις της στην ύπαιθρο. Να χαρτογραφήσουμε μαζί με τους κατοίκους τις ανάγκες, τις δεξιότητες, τους φυσικούς πόρους και τα εμπόδια κάθε περιοχής. Να αποκεντρώσουμε τον σχεδιασμό της εκπαίδευσης και να την συνδέσουμε μαζί και την επαγγελματική εκπαίδευση με πραγματικές τοπικές ανάγκες και θέσεις εργασίας. Και να φέρουμε στο ίδιο αναπτυξιακό τραπέζι δήμους, περιφέρειες, εθνική κυβέρνηση, πανεπιστήμια, σχολεία, παραγωγούς, συνεταιρισμούς και την κοινωνία των πολιτών.
Η αθηναϊκή δημοκρατία εμπιστευόταν την κλήρωση και τη συμμετοχή. Μπορούμε κι εμείς. Συνελεύσεις πολιτών που προτείνουν πολιτικές και επιλέγονται με κλήρωση – όχι με κομματικά κριτήρια. Συμμετοχικοί προϋπολογισμοί, όπου ένα μέρος των δημοτικών πόρων αποφασίζεται από τους ίδιους τους κατοίκους.
Οι νέοι πρέπει να έχουν ουσιαστικό ρόλο. Τα σχολεία μπορούν να γίνουν η δημοκρατική «Αγορά» της κοινότητας: χώροι όπου οι μαθητές εντοπίζουν τοπικά προβλήματα και προτείνουν, σχεδιάζουν, μαζί με τους δήμους και τους κατοίκους, εφαρμόσιμες λύσεις. Μια μόνιμη νεανική συνέλευση ή ψηφιακή πλατφόρμα για την Αχαΐα θα μπορούσε να δίνει συνέχεια σε αυτές τις προτάσεις και να παρακολουθεί τι υλοποιείται.
Ένα πρακτικό πρώτο βήμα
Προτείνω, λοιπόν, πιλοτικά σχέδια στην Αχαΐα, που θα συνδυάζουν όσα η εμπειρία δείχνει ότι λειτουργούν. Ένα σε ορεινή κοινότητα της περιοχής Καλαβρύτων και Ερυμάνθειας: συνεργάτες της υπαίθρου, αγροτική διαδρομή υγείας, πακέτο στήριξης για νέες οικογένειες. Ένα σε αγροτική και παράκτια περιοχή της Δυτικής Αχαΐας, γύρω από το Κοτύχι και τη Στροφυλιά: ενεργειακή κοινότητα, συνεταιριστική μεταποίηση, ήπιος τουρισμός με όφελος που μένει στον τόπο.
Με λίγες συμφωνημένες προτεραιότητες, σαφές χρονοδιάγραμμα, υπευθύνους και δημόσια ενημέρωση για την πρόοδο. Και με μετρήσιμους δείκτες: πόσοι νέοι έμειναν ή επέστρεψαν, πόσες δραστηριότητες δημιουργήθηκαν, ποιες υπηρεσίες αποκαταστάθηκαν.
Ας τα εντάξουμε σε ένα ευρωπαϊκό δίκτυο τέτοιων «εργαστηρίων της υπαίθρου», σε συνεργασία με το Κογκρέσο Τοπικών και Περιφερειακών Αρχών, ώστε κάθε τόπος να μαθαίνει από τους άλλους. Η Αχαΐα είναι έτοιμη να είναι ένας από αυτούς.
Η ελευθερία να μένεις
Στην ευρωπαϊκή συζήτηση, η Έκθεση Λέττα για την Ενιαία Αγορά έθεσε ένα κρίσιμο ζήτημα: δίπλα στην ελευθερία της μετακίνησης χρειαζόμαστε και την ελευθερία να μένεις.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η ύπαιθρος μπορεί να έχει μέλλον. Το ερώτημα είναι αν θα δημιουργήσουμε τις συνθήκες ώστε ο νέος και νέα να επιλέγει ελεύθερα. Να φύγει, αν το θέλει. Να μπορεί όμως και να μείνει, αν το θέλει. Να επιστρέψει, όποτε το θέλει. Μια ύπαιθρος που τον χωράει, για να δημιουργήσει.
Η αναζωογόνηση της υπαίθρου είναι οικονομική, κοινωνική και δημοκρατική υπόθεση. Δεν αφορά μόνο το πού ζουν οι άνθρωποι. Αφορά το αν έχουν εργασία, υπηρεσίες, αξιοπρέπεια και λόγο στις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή τους.
Η απάντηση στην ερήμωση δεν μπορεί να είναι απλώς περισσότερη ανάπτυξη. Πρέπει να είναι ανάπτυξη που ξεκινά από τους ανθρώπους. Που σχεδιάζεται μαζί τους, για τον τόπο τους. Και που επιστρέφει σε αυτούς τα αποτελέσματά της.
Όχι απλά ανάπτυξη για τους ανθρώπους. Ανάπτυξη με τους ανθρώπους.
Σας ευχαριστώ.
