Δρ Δημήτριος Γ. Μεταλληνός: «Σήμερον» …

Αρχή νέας (πολιτικής) χρονιάς. Έτος 2026 μ.Χ. Μία από τις πολλές αναγνώσεις του ιστορικού χρόνου, αφού ανάλογα με την κουλτούρα τον διαβάζουμε και τον αριθμούμε διαφορετικά (π.χ. εβραϊκή χρονολόγηση, ισλαμική, κινεζική κ.ά.).

Η ρωμηοσύνη ως ορθόδοξη ελληνική παράδοση χρησιμοποιεί έναν κομβικό όρο, ο οποίος γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος. Μεταξύ ουρανού και γης. Μεταξύ ιστορικότητας, μεταϊστορικότητας και υπεριστορικότητας. Ο όρος αυτός, ο οποίος κατά κόρον χρησιμοποιήθηκε και στα λειτουργικά κείμενα του πρόσφατου αγίου Δωδεκαημέρου των Χριστουγέννων και Θεοφανείων είναι ο όρος «σήμερον». Όρος που αποτελεί μία από τις χαρακτηριστικότερες λέξεις της εκκλησιαστικής και λειτουργικής γλώσσας της Ορθοδοξίας. Αν και εκ πρώτης όψεως δηλώνει απλώς έναν χρονικό προσδιορισμό, στην ιστορική και λατρευτική του χρήση αποκτά ιδιαίτερο βάθος και λειτουργεί ως φορέας θεολογικού νοήματος. Το «σήμερον» δεν αφορά μόνο στο παρόν της ανθρώπινης εμπειρίας, αλλά εκφράζει τον τρόπο με τον οποίο η Εκκλησία βιώνει και νοηματοδοτεί τον ιστορικό χρόνο.

Η λέξη «σήμερον» προέρχεται από την αρχαία ελληνική γλώσσα και απαντά ήδη σε κείμενα της κλασικής εποχής με τη σημασία του «σήμερα». Στον αρχαίο ιστορικό και ρητορικό λόγο λειτουργεί ως δείκτης χρονικής αμεσότητας ή ως αντιδιαστολή προς το παρελθόν και το μέλλον. Κατά την ελληνιστική περίοδο και ιδιαίτερα στην Κοινή Ελληνική, η χρήση της λέξης παραμένει κοινή και κατανοητή, γεγονός που εξηγεί την ευρεία παρουσία της στα βιβλικά κείμενα. Η αποφασιστική στροφή στη σημασία του όρου συντελείται με την είσοδό του στη βιβλική και εκκλησιαστική γλώσσα, όπου το «σήμερον» αρχίζει να συνδέεται όχι απλώς με τον χρόνο, αλλά κυρίως με την παρουσία του Θεού στον ιστορικό χρόνο.

Στην Αγία Γραφή και ιδίως στην Καινή Διαθήκη, το «σήμερον» εμφανίζεται σε καίρια σημεία του σωτηριολογικού μηνύματος. Στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, ο Χριστός αναγγέλλει στη συναγωγή της Ναζαρέτ: «Σήμερον πεπλήρωται ἡ γραφὴ αὕτη ἐν τοῖς ὠσὶν ὑμῶν», δηλώνοντας ότι η εκπλήρωση των προφητειών δεν ανήκει στο απώτερο μέλλον, αλλά λαμβάνει χώρα στο παρόν. Αντίστοιχα, η φράση «Σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ τούτῳ ἐγένετο» ή η υπόσχεση προς τον ληστή «Σήμερον μετ’ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ» αποδίδουν στο «σήμερον» χαρακτήρα αποφασιστικό και σωτηριολογικό. Ιστορικά, εδώ παρατηρείται η μετάβαση από τον απλό χρονολογικό χρόνο στον «καιρό», δηλαδή στον ευνοϊκό χρόνο της θείας ενέργειας. Το «σήμερον» γίνεται σημείο συνάντησης του Θεού με το τελειότερο δημιούργημά του, τον άνθρωπο.

Κατά την (πρώτη) περίοδο των Αγίων Πατέρων και Διδασκάλων της Εκκλησίας (4ος–7ος αι.), το «σήμερον» καθιερώνεται στον εκκλησιαστικό λόγο, ιδίως στις εορταστικές ομιλίες. Πατέρες, όπως ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Γρηγόριος Νύσσης χρησιμοποιούν συχνά τη λέξη για να υπογραμμίσουν ότι τα γεγονότα της Θείας Οικονομίας δεν αποτελούν απλώς αντικείμενο μνήμης, αλλά πραγματικότητα που αφορά στο παρόν της εκκλησιαστικής κοινότητας. Η εν λόγω χρήση συνδέεται με τον ζωντανό, προφορικό χαρακτήρα της λατρείας και της κατήχησης. Η Εκκλησία δεν απευθύνεται απλά σε αναγνώστες, θεατές ή  ακροατές, αλλά πρωτίστως σε μετόχους ή πιστούς που αγωνίζονται να καταστούν μέτοχοι των Θείων Μυστηρίων, βιώνοντας τα γεγονότα της πίστης ως παρόντα και ενεργά.

Η πλήρης ανάπτυξη της σημασίας του όρου πραγματοποιείται στην εκκλησιαστική υμνογραφία της μακραίωνης παράδοσης της Ρωμανίας/Βυζαντίου. Στους ύμνους των μεγάλων εορτών, το «σήμερον» λειτουργεί ως βασικό εκφραστικό μοτίβο: «Σήμερον γεννᾶται ἐκ Παρθένου», «Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου», «Σήμερον σωτηρία τῷ κόσμῳ γέγονεν». Με τον τρόπο αυτό, η Εκκλησία διακηρύσσει ότι η Γέννηση, η Σταύρωση και η Ανάσταση του Χριστού, καθώς και ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, δεν ανήκουν μόνο στο ιστορικό παρελθόν, αλλά γίνονται παρόντα στο λειτουργικό «τώρα». Με άλλα λόγια όπου υπάρχει Ιστορία ενυπάρχει και Θεολογία και το αντίστροφο. Διότι, τα πάντα στην παράδοσή μας είναι ιστορία (χωροχρόνος), αλλά προσεγγίζονται (και) θεολογικά, αφού κύριος, ρυθμιστής και κριτής της ιστορίας είναι ο Ιησούς Χριστός. Αυτό υποδηλώνεται, άλλωστε, με την προσθήκη «π.Χ.» ή «μ.Χ.».

Το «σήμερον» συνδέεται στενά με την ορθόδοξη έννοια της ανάμνησης, η οποία δεν σημαίνει απλή ανάκληση γεγονότων, αλλά μυστική παρουσία και συμμετοχή. Στη θεία λατρεία, ο χρόνος δεν καταργείται, αλλά μεταμορφώνεται: το παρελθόν της σωτηρίας, το παρόν της Εκκλησίας και το μέλλον της Βασιλείας συνυπάρχουν.

Συμπερασματικά ο όρος «σήμερον» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η Ορθόδοξη Εκκλησία κατανοεί την ιστορία και τον χρόνο. Από απλός χρονικός δείκτης της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, μετατρέπεται σε θεολογικό και λειτουργικό όρο που εκφράζει τη ζωντανή εμπειρία της σωτηρίας. Στην Ορθόδοξη λατρεία, το «σήμερον» δηλώνει ότι ο Θεός ενεργεί εδώ και τώρα, και καλεί τον πιστό όχι απλώς να θυμηθεί, αλλά να συμμετέχει στο μυστήριο της θείας οικονομίας. Με τον τρόπο αυτό καθίσταται το «σήμερον» νοητή γέφυρα ανάμεσα στην ιστορία και την αιωνιότητα, ανάμεσα στο τότε και στο πάντοτε της Εκκλησίας.