Οι επενδύσεις αυξήθηκαν από το 11% στο 18% του ΑΕΠ και η ανεργία υποχώρησε, αλλά η Ελλάδα εξακολουθεί να υστερεί σε παραγωγικότητα και πραγματικά εισοδήματα
Στην ανάγκη να μετατραπεί η ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας σε διατηρήσιμη αύξηση της παραγωγικότητας, των πραγματικών μισθών και των εισοδημάτων εστίασε ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, επισημαίνοντας ότι, παρά τη σημαντική πρόοδο των τελευταίων ετών, οι απώλειες που προκάλεσε η οικονομική κρίση δεν έχουν ακόμη ανακτηθεί πλήρως.
Μιλώντας σε συνέδριο της Κεντρικής Τράπεζας της Αργεντινής, στο Μπουένος Άιρες, υπογράμμισε ότι το πραγματικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ και το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών παραμένουν χαμηλότερα από τα προ κρίσης επίπεδα, υπενθυμίζοντας ότι στο αποκορύφωμα της ύφεσης είχαν καταγράψει απώλειες περίπου 26% και 36% αντίστοιχα.
Παράλληλα, ανέδειξε την ενίσχυση των επενδύσεων από 11% του ΑΕΠ το 2019 σε 18% το 2025, τη βελτίωση της απασχόλησης, την εξυγίανση των τραπεζών και την αύξηση της εξωστρέφειας ως σημαντικά επιτεύγματα. Προειδοποίησε, ωστόσο, ότι το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών, η χαμηλή εγχώρια αποταμίευση, η υστέρηση της παραγωγικότητας και η γήρανση του πληθυσμού εξακολουθούν να αποτελούν σοβαρές προκλήσεις. Όπως τόνισε, το ζητούμενο πλέον είναι οι επενδύσεις και οι μεταρρυθμίσεις να οδηγήσουν σε παραγωγικότερες θέσεις εργασίας, υψηλότερα πραγματικά εισοδήματα και ουσιαστική σύγκλιση με την υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ακολουθεί η ομιλία του διοικητή της ΤτΕ:
Κυρίες και κύριοι,
Με μεγάλη χαρά βρίσκομαι μαζί σας στο Μπουένος Άιρες για να συζητήσουμε πώς η νομισματική σταθερότητα μπορεί να στηρίξει τις ιδιωτικές επενδύσεις και τη διατηρήσιμη ανάπτυξη. Θα ήθελα να ευχαριστήσω την Κεντρική Τράπεζα της Αργεντινής για την πρόσκληση.
Θα επικεντρωθώ στις πολιτικές που στήριξαν την ανάκαμψη στην Ελλάδα και στις εναπομένουσες προκλήσεις. Θα ξεκινήσω με τη διατάραξη των συνθηκών χρηματοδότησης κατά τη διάρκεια της κρίσης δημόσιου χρέους στην Ελλάδα, πριν περάσω στη μακροοικονομική προσαρμογή και την αποκατάσταση της εγχώριας εμπιστοσύνης. Στη συνέχεια θα αναφερθώ στη σχέση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και την εθνική ευθύνη – ένα στοιχείο κεντρικής σημασίας για την απόκριση της Ευρώπης στην κρίση. Κατόπιν θα αναφερθώ στην αναδιάρθρωση του τραπεζικού τομέα και στον ρόλο του στην αποκατάσταση της πιστοδοτικής ικανότητας. Τέλος θα εξετάσω τον τρόπο με τον οποίο οι μεταρρυθμίσεις και οι παραγωγικές επενδύσεις μπορούν να βελτιώσουν την κατανομή των πόρων, να αυξήσουν την παραγωγικότητα και τη δυνητική ανάπτυξη και να στηρίξουν τη σύγκλιση των εισοδημάτων. Θα ολοκληρώσω με διδάγματα που μπορεί να είναι χρήσιμα για την Αργεντινή.
Κοινό νομισματικό σημείο αναφοράς, αλλά εγχώρια πιστωτική ασφυξία
Η νομισματική σταθερότητα αποτελεί βασική προϋπόθεση για τις επενδύσεις και την οικονομική ευημερία. Διασφαλίζοντας τη σταθερότητα των τιμών και σταθεροποιώντας τις προσδοκίες για τον πληθωρισμό, η νομισματική πολιτική μειώνει την αβεβαιότητα. Υπό κανονικές συνθήκες, το χαμηλότερο κόστος χρηματοδότησης και οι υψηλότερες αποτιμήσεις των περιουσιακών στοιχείων σε σχέση με το κόστος του νέου κεφαλαίου ενθαρρύνουν τις επενδύσεις, ενώ η ενίσχυση των ισολογισμών διευκολύνει την πρόσβαση σε χρηματοδότηση. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια μιας κρίσης, η υποχώρηση της αξίας των περιουσιακών στοιχείων και η εξασθένηση των ισολογισμών μπορούν να οδηγήσουν σε αυστηρότερες συνθήκες χρηματοδότησης και να ενισχύσουν τη συρρίκνωση των επενδύσεων, ακόμη κι όταν η νομισματική πολιτική προσπαθεί να στηρίξει την οικονομία.
Η εμπειρία της Ελλάδος αποδεικνύει γιατί η νομισματική σταθερότητα πρέπει να υποστηρίζεται από αξιόπιστες εγχώριες πολιτικές και θεσμούς. Η συμμετοχή στη ζώνη του ευρώ παρείχε ένα αξιόπιστο νομισματικό σημείο αναφοράς. Ωστόσο, δεν εμπόδισε τη συσσώρευση δημοσιονομικών και εξωτερικών ανισορροπιών, ούτε διασφάλισε τη ροή κεφαλαίων προς τις πλέον παραγωγικές χρήσεις τους. Όταν ξέσπασε η κρίση, η αύξηση των ασφαλίστρων κινδύνου των κρατικών ομολόγων και η χρηματοπιστωτική δυσχέρεια διατάραξαν τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής στην ελληνική οικονομία.
Η ενιαία νομισματική πολιτική δεν διασφάλισε ίδιες συνθήκες χρηματοδότησης σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ. Κατά τη διάρκεια της κρίσης, η διευκολυντική νομισματική πολιτική του Ευρωσυστήματος συνέβαλε στη συγκράτηση των χρηματοδοτικών πιέσεων. Ωστόσο, οι ελληνικές επιχειρήσεις ήρθαν αντιμέτωπες με κόστος δανεισμού που υπερέβαινε τον μέσο όρο της ζώνης του ευρώ (αριστερό γράφημα), ενώ ο τραπεζικός δανεισμός προς τις επιχειρήσεις συρρικνωνόταν επί σειρά ετών (δεξιό γράφημα). Η συρρίκνωση αντανακλούσε τόσο τους περιορισμούς στην προσφορά πιστώσεων όσο και τις επιπτώσεις της ύφεσης στη ζήτηση πιστώσεων και τη φερεγγυότητα των δανειοληπτών. Αυτές οι δυσμενείς συνθήκες εγχώριας χρηματοδότησης περιόρισαν τη στήριξη που θα μπορούσε να παράσχει η νομισματική χαλάρωση για επενδύσεις στην Ελλάδα.
Απαραίτητη για την οικονομική ανάκαμψη ήταν η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στη συνέχιση της συμμετοχής της Ελλάδος στη ζώνη του ευρώ. Μετά την εκδήλωση της ελληνικής κρίσης δημόσιου χρέους το 2009, οι χρηματοδοτικές δυσχέρειες του Ελληνικού Δημοσίου αποδυνάμωσαν τις τράπεζες, ενώ οι φόβοι για έξοδο από το ευρώ και το ενδεχόμενο τροποποίησης των συμβάσεων σε νέο νόμισμα τροφοδότησαν εκροές καταθέσεων. Τον Ιούνιο του 2015 εισήχθησαν περιορισμοί στην κίνηση κεφαλαίων και τις αναλήψεις μετρητών προκειμένου να μειωθούν οι εκροές, ενώ η επιβολή περιορισμών στις διασυνοριακές πληρωμές περιόρισε την πρόσβαση των επιχειρήσεων σε εισαγόμενες εισροές. Η αβεβαιότητα σχετικά με τη χρηματοδότηση και τις μελλοντικές αποδόσεις ώθησε τις επιχειρήσεις να αναβάλουν ή να ακυρώσουν επενδυτικά σχέδια. Για την αντιμετώπιση αυτών των πιέσεων απαιτήθηκαν αξιόπιστες εγχώριες πολιτικές και αναδιάρθρωση του χρηματοπιστωτικού τομέα, παράλληλα με την οικονομική στήριξη από τον επίσημο τομέα και το Ευρωσύστημα, που συνέβαλαν στην αποτροπή μιας ακόμη βαθύτερης συρρίκνωσης της οικονομικής δραστηριότητας.
Εγχώρια εμπιστοσύνη και μακροοικονομική προσαρμογή
Για την Ελλάδα, η αποκατάσταση της δημοσιονομικής αξιοπιστίας ήταν απαραίτητη για την ανοικοδόμηση της εμπιστοσύνης. Το διαρθρωτικό πρωτογενές δημοσιονομικό αποτέλεσμα, προσαρμοσμένο για τις φάσεις του οικονομικού κύκλου και τα έκτακτα μέτρα, καταδεικνύει τόσο την κλίμακα όσο και την επιμονή της δημοσιονομικής προσαρμογής. Από έλλειμμα ύψους 13% του δυνητικού ΑΕΠ το 2009, το διαρθρωτικό πρωτογενές αποτέλεσμα διαμορφώθηκε σε πλεόνασμα 2% το 2012, και έφθασε σχεδόν το 6% το 2016 (αριστερό γράφημα). Αυτή η υποκείμενη προσαρμογή συνέβαλε στη μετατροπή των μεγάλων δημοσιονομικών και πρωτογενών ελλειμμάτων σε πλεονάσματα (δεξιό γράφημα). Η διατήρηση ισχυρότερης υποκείμενης δημοσιονομικής θέσης τα επόμενα χρόνια συνέβαλε ώστε να πειστούν οι επενδυτές ως προς τη διάρκεια της βελτίωσης των δημόσιων οικονομικών στην Ελλάδα.
Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις των δημόσιων δαπανών και της φορολογικής διοίκησης μπορούν να καταστήσουν τη δημοσιονομική προσαρμογή πιο διατηρήσιμη. Αν αντιμετωπιστούν οι υποκείμενες πηγές των μακροχρόνιων πιέσεων στις δαπάνες, τότε οι καλοσχεδιασμένες μεταρρυθμίσεις στον τομέα των δαπανών μπορούν να αποφέρουν διαρκή εξοικονόμηση πόρων, να μειώσουν την ανάγκη για υψηλότερους φορολογικούς συντελεστές και να δημιουργήσουν περιθώρια για παραγωγικές επενδύσεις. Στο πλαίσιο διαδοχικών μεταρρυθμίσεων του συστήματος συντάξεων, τα ταμεία κοινωνικής ασφάλισης ενοποιήθηκαν, οι κανόνες για τις παροχές εναρμονίστηκαν και οι διατάξεις για τις πρόωρες συνταξιοδοτήσεις αυστηροποιήθηκαν. Στον τομέα της υγείας, η ηλεκτρονική συνταγογράφηση και ο αυστηρότερος έλεγχος των φαρμακευτικών δαπανών ενίσχυσαν την παρακολούθηση και τη διαχείριση των δαπανών. Το ενιαίο μισθολόγιο στον δημόσιο τομέα, οι αυστηρότεροι έλεγχοι όσον αφορά τη μισθοδοσία και η θέσπιση ορίων στις προσλήψεις συνέβαλαν στη συγκράτηση του μισθολογικού κόστους του Δημοσίου. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις των δαπανών συνοδεύθηκαν από αναμόρφωση της φορολογικής διοίκησης. Η σύσταση ανεξάρτητης αρχής δημοσίων εσόδων, σε συνδυασμό με την ευρύτερη χρήση της ηλεκτρονικής υποβολής φορολογικών στοιχείων, των ηλεκτρονικών πληρωμών και των στοχευμένων ελέγχων, ενίσχυσε τη φορολογική συμμόρφωση και την ικανότητα αντιμετώπισης της φοροδιαφυγής. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις απέφεραν μόνιμη αύξηση των εσόδων, δημιουργώντας περιθώριο για παραγωγικές δημόσιες επενδύσεις και μείωση της φορολογικής επιβάρυνσης των συνεπών φορολογουμένων.
Η δημοσιονομική ισορροπία αποκαταστάθηκε, αλλά το έλλειμμα του ισοζυγίου εξωτερικών συναλλαγών εξακολουθεί να αποτελεί πηγή ευπάθειας. Σε αντίθεση με την περίοδο πριν από την κρίση, το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών δεν συνοδεύεται πλέον από μεγάλο δημοσιονομικό έλλειμμα. Μέρος της εξωτερικής ανισορροπίας αντανακλά τις αυξημένες εισαγωγές εισροών και κεφαλαιακών αγαθών λόγω της ανάκαμψης της παραγωγής και των επενδύσεων. Ωστόσο, η μεγάλη εξάρτηση από τις εισαγωγές και η ανεπαρκής εγχώρια αποταμίευση παραμένουν διαρθρωτικές αδυναμίες.
Η σύνθεση της εξωτερικής χρηματοδότησης έχει επίσης αλλάξει υπέρ των άμεσων επενδύσεων. Οι καθαρές εισροές άμεσων επενδύσεων κάλυπταν περίπου το ήμισυ του ελλείμματος του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών το 2025, έναντι περίπου 4% το 2008. Πριν από την κρίση, η εξωτερική χρηματοδότηση βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στις εισροές κεφαλαίων για επενδύσεις χαρτοφυλακίου, όπως κρατικά και τραπεζικά ομόλογα. Οι άμεσες επενδύσεις είναι γενικά πιο σταθερές κι έτσι η αύξηση της συμβολής τους μπορεί να μειώσει την ευπάθεια σε απότομες αντιστροφές των κεφαλαιακών ροών.
Ωστόσο, η οικονομία εξακολουθεί να εξαρτάται από την εξωτερική χρηματοδότηση. Η μόνιμη διόρθωση των ανισορροπιών απαιτεί ενίσχυση της εγχώριας αποταμίευσης και των παραγωγικών επενδύσεων που συμβάλλουν σε αύξηση των εξαγωγών και στηρίζουν την ανταγωνιστική υποκατάσταση των εισαγωγών.
Η κρίση δημόσιου χρέους στην Ελλάδα και η επιστροφή της στην επενδυτική βαθμίδα καταδεικνύουν πόσο γρήγορα μπορεί να χαθεί η αξιοπιστία και πόσο βραδεία είναι η αποκατάστασή της. Την απότομη υποβάθμιση της πιστοληπτικής ικανότητας στην αρχή της κρίσης ακολούθησε μια πολύ πιο μακροχρόνια διαδικασία ανάκαμψης. Η Ελλάδα απώλεσε την επενδυτική βαθμίδα το 2010 και άρχισε να την ανακτά μόλις το 2023, ενώ οι τρέχουσες αξιολογήσεις της παραμένουν κάτω από τα προ της κρίσης επίπεδα. Οι πρόσφατες αναβαθμίσεις αντανακλούσαν την επί σειρά ετών βελτίωση των δημόσιων οικονομικών και των οικονομικών επιδόσεων, καθώς και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη ότι θα διατηρηθούν υγιείς πολιτικές και μεταρρυθμίσεις. Η επενδυτική βαθμίδα διευρύνει την επενδυτική βάση και μπορεί να βελτιώσει τους όρους χρηματοδότησης για το Δημόσιο, τις τράπεζες και τις επιχειρήσεις, στηρίζοντας τις παραγωγικές επενδύσεις. Το κεντρικό δίδαγμα είναι ότι η αξιοπιστία αποκαθίσταται μέσα από τη διαχρονικά συνεπή υλοποίηση των δεσμεύσεων.
Η διαφύλαξη αυτής της αξιοπιστίας προϋποθέτει την εγχώρια αποδοχή των μεταρρυθμίσεων και τη συνέπεια της εφαρμοζόμενης πολιτικής. Στην Ελλάδα, ο πολιτικός κατακερματισμός και η αντίσταση στην αλλαγή καθυστέρησαν την εφαρμογή και παρέτειναν την αβεβαιότητα, αποδυναμώνοντας την κοινωνική συνοχή. Οι έντονες αντιπαραθέσεις όσον αφορά τις δεσμεύσεις που προβλέπονταν στα προγράμματα προσαρμογής πυροδότησαν αμφιβολίες σχετικά με τη συνέχεια της πολιτικής και, εν τέλει, τη συμμετοχή της Ελλάδος στη ζώνη του ευρώ. Αναγκαία προϋπόθεση για να υπάρξει εγχώρια αποδοχή είναι να εξηγούν οι πολιτικοί ηγέτες τους λόγους για τους οποίους είναι αναγκαίες οι μεταρρυθμίσεις, να εξασφαλίζουν στήριξη των στόχων και να αναλαμβάνουν την ευθύνη για την υλοποίησή τους, με την υποστήριξη αποτελεσματικών θεσμών. Η δίκαιη κατανομή του κόστους προσαρμογής συμβάλλει επίσης στην κοινωνική αποδοχή. Η ευρεία πολιτική συναίνεση σχετικά με βασικούς μεταρρυθμιστικούς στόχους συμβάλλει στη διατήρηση της συνέχειας ακόμη και σε περίπτωση αλλαγής κυβέρνησης, μειώνοντας έτσι τον κίνδυνο ανατροπής της ασκούμενης πολιτικής. Η πολιτική σταθερότητα και οι προβλέψιμες πολιτικές είναι ιδιαίτερα πολύτιμες όταν το εξωτερικό περιβάλλον είναι αβέβαιο. Οι επιχειρήσεις, για να αναλάβουν μακροπρόθεσμες επενδυτικές δεσμεύσεις, θα πρέπει πρώτα να εμπιστεύονται το πλαίσιο της οικονομικής πολιτικής.
Αυτές οι εγχώριες προσπάθειες ενισχύθηκαν από την ευρωπαϊκή στήριξη. Αυτή η σχέση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και την εθνική ευθύνη ήταν καίριας σημασίας για την οικονομική ανάκαμψη της Ελλάδος.
Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και εθνική ευθύνη
Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη βοήθησε την Ελλάδα να αναλάβει αυτή την επώδυνη προσαρμογή εντός της νομισματικής ένωσης. Οι Ευρωπαίοι εταίροι μας μάς χορήγησαν δάνεια με εξαιρετικά μεγάλες διάρκειες αποπληρωμής και ευνοϊκούς όρους επιτοκίου, και στη συνέχεια οι όροι βελτιώθηκαν περαιτέρω από μέτρα ελάφρυνσης του χρέους. Αυτές οι ρυθμίσεις άμβλυναν τις πιέσεις εξυπηρέτησης του χρέους και αναχρηματοδότησης, δίνοντας στην Ελλάδα χρόνο για να αντιμετωπίσει τις ανισορροπίες. Από την πλευρά της, η Ελλάδα ανέλαβε δεσμεύσεις για την αποκατάσταση της δημοσιονομικής βιωσιμότητας, την αναδιάρθρωση του τραπεζικού της συστήματος και την εφαρμογή διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Ως εκ τούτου, η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και η εθνική ευθύνη ενίσχυσαν η μία την άλλη: οι ευνοϊκοί όροι χρηματοδότησης κατέστησαν την προσαρμογή πιο διαχειρίσιμη, ενώ η υλοποίηση των συμφωνημένων μεταρρυθμίσεων συνέβαλε καθοριστικά στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης και την ανάκτηση βιώσιμης πρόσβασης στη χρηματοδότηση μέσω των αγορών.
Οι προοπτικές του ελληνικού δημόσιου χρέους καταδεικνύουν τα διαρκή οφέλη του συνδυασμού της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης με την εθνική ευθύνη. Ο λόγος του χρέους προς το ΑΕΠ αναμένεται να διατηρήσει σε γενικές γραμμές καθοδική πορεία τόσο στο βασικό σενάριο όσο και σε όλα τα δυσμενή σενάρια, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βασίζονται στην υπόθεση ασθενέστερων πρωτογενών αποτελεσμάτων, χαμηλότερων ρυθμών ανάπτυξης και υψηλότερου κόστους χρηματοδότησης (αριστερό γράφημα). Αυτή η ανθεκτικότητα αντανακλά την ισχυρή υποκείμενη δημοσιονομική θέση της Ελλάδος, σε συνδυασμό με την ευνοϊκή διάρθρωση του χρέους της. Οι μεγάλες διάρκειες αποπληρωμής και οι ευνοϊκοί όροι χρηματοδότησης συμβάλλουν στη συγκράτηση του κόστους εξυπηρέτησης του χρέους και των κινδύνων αναχρηματοδότησης. Η αποτελεσματική διαχείριση του χρέους, συμπεριλαμβανομένων των πρόωρων αποπληρωμών δανείων του επίσημου τομέα και της σύναψης συμβάσεων ανταλλαγής επιτοκίων, συμβάλλει περαιτέρω στη διαχείριση του κόστους χρηματοδότησης και στη μείωση της έκθεσης στον επιτοκιακό κίνδυνο. Από κοινού, αυτοί οι παράγοντες καθιστούν την πορεία του χρέους πιο ανθεκτική σε δυσμενείς μακροοικονομικές, δημοσιονομικές και χρηματοπιστωτικές εξελίξεις.
Τα ευνοϊκά χαρακτηριστικά του δημόσιου χρέους απορροφούν τη μετάδοση των υψηλότερων επιτοκίων της αγοράς στο κόστος εξυπηρέτησής του. Καθώς το σύνολο του χρέους είναι πρακτικά σταθερού επιτοκίου (μετά τις πράξεις αντιστάθμισης επιτοκιακού κινδύνου) και η μέση σταθμική διάρκειά του προσεγγίζει τα 18 έτη, οι αυξήσεις των επιτοκίων της αγοράς μετακυλίονται μόνο σταδιακά στο κόστος εξυπηρέτησης του χρέους. Οι προβολές που παρουσιάζονται κάνουν φανερή αυτή την προστασία: Το έμμεσο επιτόκιο της Ελλάδος – που είναι το μέσο επιτόκιο επί του ανεξόφλητου χρέους – αυξάνεται σταδιακά και παραμένει χαμηλότερο από αυτό των άλλων ευρωπαϊκών χωρών με υψηλό χρέος (δεξιό γράφημα).
Το Ευρωσύστημα διαδραμάτισε κρίσιμο ρόλο στηρίζοντας τη ρευστότητα των τραπεζών και διαφυλάσσοντας τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής. Κατά τη διάρκεια των προγραμμάτων προσαρμογής, η ΕΚΤ θέσπισε παρέκκλιση (waiver) που επέτρεπε τη χρήση τίτλων που εξέδιδε ή εγγυόταν το Ελληνικό Δημόσιο ως αποδεκτών εξασφαλίσεων στις πράξεις αναχρηματοδότησης του Ευρωσυστήματος, ακόμη και αν υπολείπονταν του συνήθους ελάχιστου ορίου πιστοληπτικής διαβάθμισης. Η παρέκκλιση αυτή συνδεόταν με την ικανοποιητική υλοποίηση του προγράμματος. Επιπλέον, το Πρόγραμμα για τις Αγορές Τίτλων συνέβαλε στην αποκατάσταση της λειτουργίας των αγορών κρατικών ομολόγων. Παράλληλα με αυτά τα μέτρα, οι πράξεις πιο μακροπρόθεσμης αναχρηματοδότησης, η διεύρυνση των κριτηρίων αποδοχής εξασφαλίσεων και η παροχή ρευστότητας μέσω δημοπρασιών σταθερού επιτοκίου με πλήρη κατανομή βοήθησαν τις τράπεζες να καλύψουν τις ανάγκες χρηματοδότησής τους, σε μία περίοδο σοβαρής δυσλειτουργίας των ιδιωτικών αγορών χρηματοδότησης. Συνδυαστικά, οι παρεμβάσεις αυτές, σε ένα περιβάλλον πολύ χαμηλών – ακόμη και αρνητικών – επιτοκίων πολιτικής, συνέβαλαν στην άμβλυνση των πιέσεων ρευστότητας και στον περιορισμό της μετάδοσης των πιέσεων από τις χρηματοδοτικές δυσχέρειες του Δημοσίου στη χρηματοδότηση της πραγματικής οικονομίας.
Καθώς εντείνονταν οι πιέσεις, η Τράπεζα της Ελλάδος διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στη διασφάλιση της συνεχούς παροχής ρευστότητας προς τα πιστωτικά ιδρύματα. (αριστερό γράφημα) Η έκτακτη ενίσχυση σε ρευστότητα (Emergency Liquidity Assistance — ELA) απέκτησε ολοένα μεγαλύτερη σημασία, καθώς η επιδείνωση του αξιόχρεου του Δημοσίου και οι αλλαγές στα κριτήρια αποδοχής εξασφαλίσεων περιόρισαν την τακτική πρόσβαση σε χρηματοδότηση από το Ευρωσύστημα, ενώ οι επίμονες εκροές καταθέσεων αύξησαν τις ανάγκες των τραπεζών σε ρευστότητα. Αυτή η στήριξη συνέβαλε ώστε να αποτραπεί μια άτακτη συρρίκνωση του τραπεζικού συστήματος, να περιοριστεί ο κίνδυνος τραπεζικού πανικού και να περιοριστεί η μείωση των πιστώσεων προς τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις. Με την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, οι καταθέσεις ανέκαμψαν και βελτιώθηκε η πρόσβαση στις αγορές, με αποτέλεσμα να μειωθεί η εξάρτηση από τη χρηματοδότηση από την κεντρική τράπεζα. Οι εξελίξεις αυτές επέτρεψαν επίσης τη σταδιακή χαλάρωση των περιορισμών στην κίνηση κεφαλαίων και την πλήρη άρση τους τον Σεπτέμβριο του 2019.
Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, το Ευρωσύστημα απέδειξε εκ νέου ότι τα μέσα που διαθέτει μπορούν να ανταποκριθούν με ευελιξία σε έκτακτους κινδύνους για τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής. (δεξιό γράφημα) Τα ομόλογα του Ελληνικού Δημοσίου συμπεριλήφθηκαν στο έκτακτο πρόγραμμα αγοράς στοιχείων ενεργητικού λόγω πανδημίας (Pandemic Emergency Purchase Programme – PEPP), παρόλο που η Ελλάδα δεν είχε ακόμη ανακτήσει την επενδυτική βαθμίδα. Οι σημαντικές αγορές ελληνικών κρατικών ομολόγων συνέβαλαν στη συγκράτηση των χρηματοδοτικών πιέσεων και στη στήριξη της ελληνικής οικονομίας κατά τη διάρκεια ενός παγκόσμιου κλυδωνισμού, πολύ πριν επανέλθει η Ελλάδα στην επενδυτική βαθμίδα το 2023. Γενικότερα, η ευελιξία του PEPP ως προς την κατανομή των αγορών στις επιμέρους χώρες συνέβαλε ώστε οι εντάσεις στις επιμέρους αγορές κρατικών χρεογράφων να μην διαταράξουν τη μετάδοση της ενιαίας νομισματικής πολιτικής σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ.
Το ευρωπαϊκό δίδαγμα είναι ότι ένα κοινό νόμισμα πρέπει να υποστηρίζεται από αξιόπιστες εθνικές πολιτικές και αποτελεσματικούς κοινούς θεσμούς. Οι εθνικές πολιτικές πρέπει να αντιμετωπίζουν τις δημοσιονομικές και διαρθρωτικές αδυναμίες, ενώ τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα πρέπει να είναι κατάλληλα εξοπλισμένα για τη διαχείριση κρίσεων και τη διασφάλιση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και της αποτελεσματικής μετάδοσης της νομισματικής πολιτικής. Τα μέσα που διαθέτει το Ευρωσύστημα πρέπει να είναι ευέλικτα, να υποστηρίζονται από αξιόπιστους ελέγχους κινδύνων και αξιολογήσεις πιστοληπτικής ικανότητας που υπερβαίνουν τη μηχανική εξάρτηση από εξωτερικές αξιολογήσεις πιστοληπτικής ικανότητας. Αυτές οι προσπάθειες συμβάλλουν ώστε μια χρηματοπιστωτική διαταραχή να μην υπονομεύει την εγχώρια προσαρμογή και στηρίζουν προβλέψιμους όρους χρηματοδότησης για μακροπρόθεσμες επενδύσεις, ενώ παράλληλα επιτρέπουν στο κόστος δανεισμού να αντικατοπτρίζει τις διαφορές ως προς τον πιστωτικό κίνδυνο.
Για να μεταφραστούν αυτές οι βελτιώσεις των συνθηκών χρηματοδότησης σε παραγωγικές επενδύσεις, απαραίτητο ήταν και ένα ισχυρότερο τραπεζικό σύστημα. Αυτό με οδηγεί στην αναδιάρθρωση του χρηματοπιστωτικού τομέα της Ελλάδος και στον ρόλο του στη στήριξη της ανάκαμψης και των επενδύσεων.

















