Η ΜΕΓΑΛΗ ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΚΑΤΑΦΥΓΙΑ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ: Όταν σαν σήμερα ήταν… κλειδωμένα και οι σειρήνες δεν ήχησαν στην πόλη

Στον βομβαρδισμό της Πάτρας το 1940 η πόλη πιάστηκε απροετοίμαστη. Οι σειρήνες ήχησαν καθυστερημένα και τα μεγάλα δημόσια ή ιδιωτικά καταφύγια βρέθηκαν κλειδωμένα! Σύμφωνα με ιστορικούς «επικράτησε απόλυτο οργανωτικό χάος»

του Αχιλλέα Ροδίτη

Στις 28 Οκτωβρίου 1940, λίγες ώρες μετά την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, η Πάτρα δέχθηκε σφοδρό βομβαρδισμό από ιταλικά αεροσκάφη, ο οποίος ξεκίνησε στις 9.45 το πρωί και διήρκεσε έως το μεσημέρι. Σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας «Η Καθημερινή» στις 29 Οκτωβρίου, οι πρώτες αναφορές έκαναν λόγο για 50 νεκρούς και 100 τραυματίες μεταξύ του άμαχου πληθυσμού. Ωστόσο, σύμφωνα με μεταγενέστερο δημοσίευμα της εφημερίδας «Σημερινή», στις 28 Οκτωβρίου 1945, ο τελικός απολογισμός ανήλθε σε 193 νεκρούς, εκ των οποίων 125 άνδρες, 43 γυναίκες και 25 παιδιά.

ΤΑ ΚΑΤΑΦΥΓΙΑ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ

Μπαίνεις στο Καταφύγιο της Πάτρας και σε διαπερνά ένα ανατριχιαστικό συναίσθημα. Ένα ρίγος που το προκαλεί η φανταστική εικόνα των στιγμών τρόμου που πέρασαν εκεί πατρινοί υπό το άκουσμα των βομβαρδισμών της 28^ης Οκτωβρίου 1940.

Αλλά όμως υπάρχει μία μεγάλη αλήθεια, που γίνεται γνωστή μονάχα αν ανατρέξεις σε ιστορικά βιβλία σπουδαίων ιστοριογράφων και ερευνητών της πόλης, όπως ο διαπρεπής δημοσιογράφος και ιστορικός της Πάτρας Νίκος Ε. Πολίτης, ο οποίος κατέγραψε εκτενώς την κοινωνική και πολιτική ζωή της περιόδου 1840-1940, ή ο Βασίλης Λάζαρης στο έργο του «Πολιτική Ιστορία της Πάτρας 1940-1944».

Διότι μέσα από την τότε καταγραφή των γεγονότων, όπως και από τα δημοσιεύματα της εφημερίδας ΝΕΟΛΟΓΟΣ εκείνης της εποχής, θα αιφνιδιαστείς διαπιστώνοντας ότι… το Καταφύγιο δεν λειτούργησε την πρώτη μέρα των βομβαρδισμών, το ότι τα καταφύγια ήταν… κλειδωμένα, και ακόμα χειρότερα, θα διαπιστώσεις ότι… δεν ήχησαν ποτέ, εκείνη τη μαύρη μέρα, οι σειρήνες! Εξ ου και τόσοι νεκροί παντού στην Πάτρα η οποία πλήρωσε με βαρύτατο φόρο αίματος την έναρξη του πολέμου.

Μέσα από την ιστορική αναζήτηση θα εισπράξεις ένα πολύ μεγαλύτερο δίδαγμα από αυτό που σου δίνει το ιστορικό Καταφύγιο στα Ψηλαλώνια. Διότι θα έρθεις αντιμέτωπος με τραγικές κι ακόμα πιο σκληρές αλήθειες, όσον αφορά την ανοργανωσιά του τότε κράτους, παρότι ο πόλεμος αναμενόταν. Επίσης, θα σου γνωστοποιηθεί ότι υπήρχαν πολλά περισσότερα καταφύγια και όχι μόνο ένα, αλλά και θα σου απαντηθεί γιατί υπήρχαν τόσα και πότε και με ποιον νόμο αποφασίστηκε να δημιουργηθούν.

ΤΟ ΑΠΟΛΥΤΟ ΧΑΟΣ

Κλειδωμένα καταφύγια, σιωπηλές σειρήνες

Στο βιβλίο του Βασίλη Λάζαρη «Η Αχαΐα στην Κατοχή 1941-1944», περιγράφεται το οργανωτικό χάος στην Πάτρα κατά τους πρώτους βομβαρδισμούς της 28ης Οκτωβρίου 1940. Τονίζεται πως «επικράτησε απόλυτο οργανωτικό χάος» και «αναδείχθηκε το χάσμα ανάμεσα στα χαρτιά της κρατικής προετοιμασίας και την πραγματικότητα της πρώτης ημέρας, με αποτέλεσμα τα επίσημα καταφύγια να αποδειχθούν ουσιαστικά άχρηστα κατά τον πρώτο, φονικό αιφνιδιασμό».

Γράφει ο ιστορικός: «Η πόλη πιάστηκε απροετοίμαστη καθώς οι σειρήνες ήχησαν καθυστερημένα και τα μεγάλα δημόσια ή ιδιωτικά καταφύγια βρέθηκαν κλειδωμένα με λουκέτα ή απρόσιτα, προκαλώντας πανικό και αναγκάζοντας τους πολίτες να καταφύγουν στην ύπαιθρο».

Επίσης, μετά – και όχι πριν –  τους βομβαρδισμούς η Διοίκηση Παθητικής Αεράμυνας δημοσίευσε λίστες με επιταγμένα ιδιωτικά υπόγεια και κτίρια ασφαλείας στο κέντρο της πόλης για να οργανώσει την προστασία των πολιτών.

• Τα καταφύγια ήταν κλειδωμένα: Όταν εμφανίστηκαν τα ιταλικά αεροπλάνα στις 9:45 π.μ., οι έντρομοι πολίτες έτρεξαν στα δημόσια καταφύγια (όπως αυτό στα Υψηλά Αλώνια), μόνο και μόνο για να βρουν τις σιδερένιες πόρτες κλειδωμένες με λουκέτα. Οι υπεύθυνοι που είχαν τα κλειδιά είτε είχαν πανικοβληθεί και εξαφανιστεί, είτε δεν είχαν λάβει ποτέ σαφείς διαταγές για το πότε και πώς θα τα ανοίξουν.
• Δεν χτύπησαν ποτέ οι σειρήνες: Ο βομβαρδισμός υπήρξε απόλυτα αιφνιδιαστικός. Το σύστημα αεράμυνας της πόλης δεν λειτούργησε έγκαιρα. Οι Πατρινοί κατάλαβαν ότι ξεκίνησε ο πόλεμος όταν άρχισαν να σκάνε οι πρώτες βόμβες στους δρόμους (η πρώτη έπληξε ένα γεμάτο αστικό λεωφορείο στη διασταύρωση Γούναρη και Κανακάρη).
• Η κατάρρευση του κρατικού μηχανισμού: Ο ιστορικός Λάζαρης περιγράφει ότι «τις πρώτες ώρες υπήρξε πλήρης εγκατάλειψη των υπηρεσιών. Αντί να υπάρξει καθοδήγηση του πληθυσμού, πολλοί αστυνομικοί και δημόσιοι υπάλληλοι πανικοβλήθηκαν, αφήνοντας τους πολίτες απροστάτευτους στους δρόμους, με αποτέλεσμα να θρηνήσουμε σχεδόν 200 νεκρούς μέσα σε λίγη ώρα».
• Η μαζική φυγή: Λόγω ακριβώς αυτής της ανοργανωσιάς και του τρόμου, η πλειονότητα των Πατρινών δεν έμεινε στην πόλη για να χρησιμοποιήσει τα καταφύγια τις επόμενες ημέρες. Μεγάλο κομμάτι πληθυσμού εγκατέλειψε μαζικά την Πάτρα αυθημερόν, καταφεύγοντας (με τα πόδια) στα γύρω χωριά (Ρίο, Εγλυκάδα, Μιντιλόγλι κ.λπ.) και σε κτήματα, θεωρώντας την ύπαιθρο πιο ασφαλή από τα «ανύπαρκτα στην πράξη», όπως τα χαρακτήριζαν όλοι τότε, καταφύγια της πόλης.

Η οργανωμένη και «πειθαρχημένη» χρήση των καταφυγίων, με κανονισμούς και εφημερίες, άρχισε να επιβάλλεται σταδιακά τις επόμενες εβδομάδες. Την πρώτη ημέρα, όμως, η ανοργανωσιά ήταν πράγματι εγκληματική

Τα καταφύγια χωρίζονταν σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τα δημόσια και τα ιδιωτικά. Περίπου 5-6 δημόσιες υποδομές και 27 με 30 υπόγεια.

Η ΛΙΣΤΑ ΚΑΤΑΦΥΓΙΩΝ

Δημόσια και Ιδιωτικά Καταφύγια: Πού βρίσκονταν;

Τα καταφύγια χωρίζονταν σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τα δημόσια και τα ιδιωτικά. Περίπου 5-6 δημόσιες υποδομές και 27 με 30 τα υπόγεια καταστημάτων ή μεγάλων και ψηλών σπιτιών, που είχαν επιταχθεί με Νόμο του 1936 με τον οποίο επιβλήθηκε η δημιουργία χώρων προστασίας σε νέα κτίρια.

1. Δημόσια / Κεντρικά Καταφύγια

• Κάτω από την Πλατεία Υψηλών Αλωνίων: Το σημαντικότερο και μεγαλύτερο καταφύγιο της Πάτρας που κάθε χρόνο ανοίγει για το κοινό και κατασκευάστηκε το 1930, επί Μεταξά, στο πλαίσιο της παθητικής αεράμυνας.
• Δασύλλιο: Υπήρχαν καταφύγια – στοές στην περιοχή του Δασυλλίου.
• Μαιζώνος & Βότση: Το υπόγειο του τότε Δημοτικού Μεγάρου (Δημαρχείο).
• Αρσάκειο: Το υπόγειο του τότε Σχολείου και σήμερα Δημαρχείου.
• Άλλα σημεία: Δημόσιοι χώροι και σήραγγες της πόλης είχαν επιταχθεί ή διαμορφωθεί κατάλληλα για τη στέγαση εκατοντάδων πολιτών

2. Ιδιωτικά Καταφύγια (Επιταγμένα ή Πρόχειρα)

Α. Επιταγμένα Ιδιωτικά ή Δημόσια κτίρια (Κέντρο Πάτρας)

• Γούναρη & Κανακάρη: Υπόγειο μεγάλου εμπορικού/οικιστικού κτιρίου (σημείο όπου έπεσε η πρώτη βόμβα δίπλα στο αστικό λεωφορείο).
• Μαιζώνος & Αγίου Νικολάου: Τα υπόγεια των μεγάλων αρχοντικών και τραπεζικών καταστημάτων της εποχής (όπως της Εθνικής Τράπεζας).
• Αγίου Ανδρέου: Πολλά υπόγεια μεγάλων σταφιδαποθηκών και εμπορικών οίκων (λόγω της στιβαρής πέτρινης κατασκευής τους θεωρούνταν από τα πιο ασφαλή).
• Ρήγα Φεραίου & Γεροκωστοπούλου: Υπόγειοι χώροι πλησίον των κεντρικών εμπορικών καταστημάτων.
• Οδός Καρόλου (πλησίον Αγγλικανικής Εκκλησίας): Το γνωστό Υπόγειο του Κονταξή (λειτούργησε ως καταφύγιο-καφενείο καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου).
• Αγίου Νικολάου (Ψηλά): Υπόγεια σπιτιών κοντά στις Σκάλες της Αγίου Νικολάου.

Β. Συνοικιακά Καταφύγια

• Πλατεία Μαρούδα / Γούναρη (Ψηλά): Υπόγεια κατοικιών για την προστασία των προσφυγικών και λαϊκών στρωμάτων της Άνω Πόλης.
• Περιοχή Αγίου Διονυσίου: Επιταγμένα υπόγεια κοντά στις σιδηροδρομικές γραμμές και το λιμάνι (αν και η περιοχή αποφευγόταν γιατί αποτελούσε πρωτεύοντα στόχο των βομβαρδιστικών).

ΚΟΠΗΚΑΝ ΚΥΠΑΡΙΣΣΙΑ ΣΤΟ Α΄ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ

Μια ακόμα άγνωστη πτυχή που αξίζει να καταγραφεί είναι ότι έχει βρεθεί και η απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου της Πάτρας, γύρω στα 1935-37, που προβλέπει να κοπούν κυπαρίσσια από το Α΄Νεκροταφείο Πατρών προκειμένου να χρησιμοποιηθούν ως υποστυλώματα σε υπόγειους δημόσιους ή ιδιωτικούς χώρους που είχαν επιταχθεί, ώστε να διαμορφωθούν τα καταφύγια.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΤΟΥ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟΥ ΣΤΑ ΨΗΛΑΛΩΝΙΑ

Το καταφύγιο των Υψηλών Αλωνίων άνοιξε επισήμως στο κοινό στις 9 Οκτωβρίου του 2014. Μέχρι τότε ήταν κλειστό, εγκαταλελειμμένο και μη επισκέψιμο. Οι υπόγειες στοές καθαρίστηκαν και φωταγωγήθηκαν από τον Δήμο Πατρέων.

Κατασκευάστηκε στα μέσα του 1930 και αποτελείται από τρεις διαδρόμους (στοές) που συνδέονται μεταξύ τους σε σχήμα «Π», μήκους 39.13 μέτρων, 30.10 μέτρων και 39.50 μέτρων αντίστοιχα και πλάτους 2 μέτρων. Εσωτερικά, παραπλεύρως των στοών, υπάρχουν πέντε μικροί θάλαμοι από 5 έως 8 τ.μ. ο καθένας. Το συνολικό εμβαδόν του καταφυγίου είναι περίπου 210 τ.μ., ενώ το μέγιστο ύψος του είναι 2,20 μέτρα.