Βρείτε μας στο Google News. Πατήστε εδώ!Ήταν 3 Σεπτεμβρίου 1974. Η Ελλάδα μετρούσε μόλις λίγες εβδομάδες δημοκρατικής ζωής μετά την πτώση της δικτατορίας. Η τραγωδία της Κύπρου είχε αφήσει βαθύ τραύμα, η κοινωνία αναζητούσε πολιτική έκφραση και το παλιό πολιτικό σκηνικό έμοιαζε να μην μπορεί να χωρέσει όλα όσα είχαν αλλάξει μέσα στα επτά χρόνια της χούντας.
Της Ισμήνης Λέντζου
Εκείνη την ημέρα, στο ξενοδοχείο «King Palace» της Αθήνας, ένας πολιτικός που είχε επιστρέψει στην Ελλάδα μόλις λίγες ημέρες νωρίτερα έβαζε τις βάσεις για τη δημιουργία ενός κινήματος που θα πρωταγωνιστούσε στην πολιτική ζωή της χώρας για δεκαετίες.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου παρουσίασε την «Ιδρυτική Διακήρυξη Βασικών Αρχών και Στόχων» του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος. Το ΠΑΣΟΚ ήταν πλέον γεγονός.
Μια Ελλάδα που μόλις είχε βγει από τη δικτατορία
Για να γίνει κατανοητή η 3η Σεπτέμβρη, πρέπει να επιστρέψουμε λίγες εβδομάδες πίσω.
Στις 24 Ιουλίου 1974, μετά την κατάρρευση της δικτατορίας και την κυπριακή κρίση, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επέστρεφε στην Ελλάδα και σχημάτιζε κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας.
Η δημοκρατία αποκαθίστατο, όμως η κοινωνία βρισκόταν σε αναβρασμό. Η επταετία είχε αφήσει πίσω της πολιτικές διώξεις, εξορίες, φυλακίσεις και ένα βαθύ αίτημα για αλλαγή.
Παράλληλα, η ελληνική Αριστερά επανερχόταν στη νόμιμη πολιτική ζωή και η παραδοσιακή Κεντροαριστερά αναζητούσε τον νέο της ρόλο.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον επέστρεψε ο Ανδρέας Παπανδρέου στην Ελλάδα το βράδυ της 16ης Αυγούστου και έτυχε αποθεωτικής υποδοχής από πολιτικούς του φίλους και χιλιάδες λαού στο αεροδρόμιο του Ελληνικού και κατά μήκος της διαδρομής προς το Καστρί.
Το σύνθημα που δονούσε την ατμόσφαιρα ήταν «ΝΑΤΟ, ΣΙΑ, προδοσία!». Μαζί του από το αεροπλάνο βγήκαν η σύζυγός του Μαργαρίτα, ο γιος του Γιώργος, ο Κίμων Κουλούρης, η Αγγέλα Κοκκόλα και ο Μιχάλης Ζιάγκας.
Ο γιος του Γεωργίου Παπανδρέου δεν επέστρεψε απλώς ως ένας ακόμη πολιτικός. Είχε ήδη πίσω του μακρά πολιτική διαδρομή, πανεπιστημιακή καριέρα στο εξωτερικό και, κυρίως, την εμπειρία της αντίστασης στη δικτατορία.
Κατά τη διάρκεια της χούντας είχε δημιουργήσει το Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα (ΠΑΚ). Από αυτή την πολιτική και οργανωτική εμπειρία θα προέκυπτε σε μεγάλο βαθμό το νέο κίνημα.
Γιατί ο Ανδρέας δεν ίδρυσε απλώς ακόμη ένα κόμμα
Η επιλογή της ονομασίας είχε σημασία. Δεν ονομάστηκε «κόμμα», αλλά «Κίνημα».
Η λέξη εξέφραζε την προσπάθεια του Παπανδρέου να δημιουργήσει έναν μαζικό πολιτικό φορέα, ο οποίος δεν θα περιοριζόταν στους παραδοσιακούς κομματικούς μηχανισμούς.
Στις πρώτες ημέρες υπήρξαν δημοσιεύματα που χρησιμοποιούσαν την ονομασία Π.Σ.Κ., από το «Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα». Το αρκτικόλεξο ΠΑΣΟΚ ήταν αυτό που τελικά επικράτησε στη δημόσια χρήση, με τον πολιτικό συντάκτη Σταύρο Ψυχάρη να συμβάλλει στην καθιέρωσή του μέσα από τις σελίδες του «Βήματος».
Η επιλογή της 3ης Σεπτεμβρίου δεν ήταν επίσης τυχαία.
Η ημερομηνία παρέπεμπε στην Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, η οποία οδήγησε τον Όθωνα στην παραχώρηση Συντάγματος. Η νέα πολιτική δύναμη επέλεγε, έτσι, μια ημερομηνία με έντονο δημοκρατικό και συνταγματικό συμβολισμό.
Η νύχτα στο «King Palace»
Η επίσημη παρουσίαση του ΠΑΣΟΚ έγινε στις 3 Σεπτεμβρίου 1974 στο ξενοδοχείο «King Palace» της Αθήνας.
Στην αίθουσα βρίσκονταν περίπου 150 άνθρωποι, οι οποίοι αποτέλεσαν τον πρώτο ιδρυτικό πυρήνα του κινήματος.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου εμφανίστηκε καθυστερημένος (όπως πάντα) και έτσι γεννήθηκε και το πολιτικό «αστείο»… «ώρα ΠΑΣΟΚ».
Δεν υπήρχε ακόμη ο τεράστιος κομματικός μηχανισμός, οι εκατοντάδες χιλιάδες ψηφοφόροι, οι μεγάλες συγκεντρώσεις και τα πράσινα λάβαρα που θα έκαναν το ΠΑΣΟΚ αναγνωρίσιμο σε ολόκληρη την Ελλάδα.
Υπήρχε μόνο ένα κείμενο. Η Ιδρυτική Διακήρυξη.
Ο Παπανδρέου τη διάβασε και στη συνέχεια τη μοίρασε στους δημοσιογράφους τυπωμένη σε ένα μικρό πράσινο βιβλιαράκι.
Εκεί βρισκόταν ο πολιτικός «χάρτης» του νέου κινήματος.
Οι τέσσερις λέξεις που έγιναν πολιτική ταυτότητα
Στον πυρήνα της διακήρυξης βρισκόταν ένα τετράπτυχο:
- Εθνική Ανεξαρτησία
- Λαϊκή Κυριαρχία
- Κοινωνική Απελευθέρωση
- Δημοκρατία
Οι τέσσερις αυτές έννοιες θα συνόδευαν το ΠΑΣΟΚ για ολόκληρη την πολιτική του διαδρομή.
Η Εθνική Ανεξαρτησία αντανακλούσε το κλίμα της εποχής. Η Ελλάδα έβγαινε από μια δικτατορία που είχε συνδεθεί με τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ, ενώ η κυπριακή τραγωδία είχε ενισχύσει την καχυποψία απέναντι στις ξένες παρεμβάσεις.
Ο Παπανδρέου έθετε ως στόχο μια Ελλάδα απαλλαγμένη από ξένο έλεγχο και επεμβάσεις.
Η Λαϊκή Κυριαρχία αφορούσε την ίδια τη λειτουργία της δημοκρατίας. Η πολιτική εξουσία, σύμφωνα με τη φιλοσοφία της διακήρυξης, έπρεπε να περάσει ουσιαστικότερα στα χέρια της κοινωνίας.
Η Κοινωνική Απελευθέρωση εξέφραζε τον σοσιαλιστικό χαρακτήρα του νέου κινήματος και την ανάγκη περιορισμού της δύναμης της οικονομικής ολιγαρχίας.
Και η Δημοκρατία αποτελούσε το αυτονόητο αλλά και ιδιαίτερα φορτισμένο αίτημα μιας κοινωνίας που είχε μόλις βγει από επτά χρόνια αυταρχικής διακυβέρνησης.
Ο βασικός στόχος, όπως τον παρουσίασε ο Παπανδρέου, ήταν η δημιουργία μιας πολιτείας απαλλαγμένης τόσο από ξένο έλεγχο και επεμβάσεις όσο και από τον έλεγχο ή την επιρροή της οικονομικής ολιγαρχίας.
Η «Αλλαγή» πριν ακόμη γίνει σύνθημα
Το ΠΑΣΟΚ της 3ης Σεπτέμβρη δεν ήταν ακόμη το ΠΑΣΟΚ του 1981.
Δεν είχε ακόμη την εκλογική δύναμη που θα αποκτούσε. Δεν είχε την κυβερνητική εμπειρία. Δεν είχε γίνει το κόμμα που θα συγκέντρωνε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους στις πλατείες.
Είχε όμως κάτι άλλο: μια σαφή πολιτική υπόσχεση.
Ότι η Μεταπολίτευση δεν θα ήταν απλώς η επιστροφή στην κοινοβουλευτική δημοκρατία, αλλά η αφετηρία μιας βαθύτερης κοινωνικής και πολιτικής αλλαγής.
Αυτό ήταν το έδαφος πάνω στο οποίο θα χτιζόταν η πολιτική έννοια της «Αλλαγής».
Και η κοινωνική απήχηση θα ερχόταν πολύ γρήγορα.
Στις πρώτες μεταπολιτευτικές εκλογές, στις 17 Νοεμβρίου 1974, το ΠΑΣΟΚ συγκέντρωσε 13,58%. Τρία χρόνια αργότερα, το 1977, έφτασε στο 25,34% και αναδείχθηκε αξιωματική αντιπολίτευση. Το μεγάλο άλμα θα ερχόταν στις εκλογές της 18ης Οκτωβρίου 1981, όταν το ΠΑΣΟΚ κέρδισε με 48,07% και 172 έδρες.
Η διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη είχε μετατραπεί πλέον από ιδρυτικό κείμενο σε κυβερνητικό πρόγραμμα εξουσίας.
Το σύμβολο που έγινε πολιτική ταυτότητα: ο πράσινος ήλιος
Αν υπάρχει ένα σύμβολο που ταυτίστηκε περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο με το ΠΑΣΟΚ, αυτό είναι ο ήλιος.
Ο ανατέλλων πράσινος ήλιος δεν ήταν απλώς ένα λογότυπο. Ήταν ένα σύμβολο που έπρεπε να σηματοδοτεί το νέο.
Το πράσινο ξεχώριζε από τα παραδοσιακά χρώματα των άλλων πολιτικών χώρων και συνδεόταν με την ελπίδα και τη φύση. Ο ήλιος παρέπεμπε στο φως, στη ζωή, στην ενέργεια και σε μια καινούργια αρχή.
Η επιλογή του είχε και έναν ακόμη πρακτικό στόχο: το νέο κίνημα χρειαζόταν ένα σύμβολο εύκολα αναγνωρίσιμο από ανθρώπους που ίσως δεν είχαν ακόμη πολιτική σχέση μαζί του.
Και ο ήλιος αποδείχθηκε ιδανικός.
Ένα σήμα απλό, ευδιάκριτο, εύκολο να τυπωθεί σε αφίσες και ψηφοδέλτια, αλλά και να γίνει σημαία, κονκάρδα, πλακάτ και τελικά πολιτικό σύνθημα.
Ο πράσινος ήλιος έγινε τόσο ισχυρός ώστε σε πολλές περιπτώσεις αρκούσε η εικόνα του για να αναγνωρίσει κάποιος το κόμμα χωρίς να διαβάσει το όνομα.
Πώς ένα τραγούδι που δεν γράφτηκε για το ΠΑΣΟΚ έγινε «ύμνος» του
Και εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ιστορίες της ελληνικής πολιτικής και μουσικής ιστορίας.
Το «Καλημέρα Ήλιε» δεν γράφτηκε για το ΠΑΣΟΚ.
Το τραγούδι γράφτηκε από τον Μάνο Λοΐζο και ανήκε στο έργο που ο συνθέτης και στιχουργός δημιούργησε πριν από την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ. Ηχογραφήθηκε την περίοδο του 1973 και κυκλοφόρησε στις αρχές του 1974.
Με άλλα λόγια, όταν ο Ανδρέας Παπανδρέου ανακοίνωνε την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, το τραγούδι υπήρχε ήδη.
Η σύνδεση με το κόμμα προέκυψε αργότερα. Και ήταν σχεδόν αναπόφευκτη.
Το τραγούδι μιλούσε για τον ήλιο, τα παιδιά, την ελπίδα και ένα νέο ξεκίνημα. Το ΠΑΣΟΚ είχε ήδη ως σύμβολο τον πράσινο ήλιο.
Η πολιτική και η μουσική βρήκαν έτσι έναν κοινό συμβολισμό.
Το «Καλημέρα Ήλιε» άρχισε να ακούγεται στις συγκεντρώσεις του ΠΑΣΟΚ και ιδιαίτερα στις μεγάλες προεκλογικές συγκεντρώσεις της εποχής. Με την άνοδο του κόμματος, η σύνδεση έγινε ολοένα ισχυρότερη.
Ο κόσμος άκουγε τον ήχο του τραγουδιού και έβλεπε τον πράσινο ήλιο.
Σταδιακά, τα δύο έγιναν σχεδόν ένα.
Όμως ο Λοΐζος δεν το είχε γράψει για το ΠΑΣΟΚ
Η λεπτομέρεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία.
Ο Μάνος Λοΐζος είχε τη δική του πολιτική και κοινωνική διαδρομή και το έργο του συνδεόταν ευρύτερα με τους αγώνες για δημοκρατία, ελευθερία και κοινωνική δικαιοσύνη.
Το 2011, η κόρη και κληρονόμος του, Μυρσίνη Λοΐζου, αντέδρασε στη χρήση του τραγουδιού από το ΠΑΣΟΚ.
Με ανοιχτή επιστολή προς τον τότε πρωθυπουργό Γιώργο Παπανδρέου και την κυβέρνηση, ζήτησε να σταματήσει η χρήση του «Καλημέρα Ήλιε», αλλά και γενικότερα έργων του πατέρα της, σε κομματικές εκδηλώσεις.
Η παρέμβαση ήταν ιδιαίτερα έντονη.
Η Μυρσίνη Λοΐζου υποστήριξε ότι το τραγούδι εξέφραζε την ελπίδα, την αλληλεγγύη και την προσμονή για δημοκρατία και ελευθερία και ότι δεν επιθυμούσε να αποτελεί κομματικό εργαλείο του ΠΑΣΟΚ.
Το περιστατικό ανέδειξε μια ιστορική ειρωνεία: ένα τραγούδι που δεν γράφτηκε για το ΠΑΣΟΚ είχε γίνει τόσο στενά συνδεδεμένο μαζί του, ώστε πολλοί να θεωρούν ότι ήταν εξαρχής «το τραγούδι του ΠΑΣΟΚ». Δεν ήταν.
Η πολιτική χρήση του το έκανε τέτοιο στη συλλογική μνήμη.
Από τη 3η Σεπτέμβρη στον Οκτώβριο του 1981
Επτά χρόνια χωρίζουν την ιδρυτική διακήρυξη από την εκλογική νίκη του ΠΑΣΟΚ.
Μέσα σε αυτά τα επτά χρόνια, το κίνημα μεταμορφώθηκε.
Από μια μικρή πολιτική οργάνωση της Μεταπολίτευσης έγινε μαζικό κόμμα. Από το 13,58% του 1974 πέρασε στο 25,34% του 1977 και στη συνέχεια στην αυτοδυναμία του 1981.
Στις 18 Οκτωβρίου 1981, το ΠΑΣΟΚ κέρδισε τις εκλογές.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν ήταν πλέον ο πολιτικός που παρουσίαζε μια διακήρυξη σε μια αίθουσα ξενοδοχείου με περίπου 150 ανθρώπους.
Ήταν ο πρωθυπουργός μιας Ελλάδας που είχε ψηφίσει μαζικά την «Αλλαγή».
Και ο πράσινος ήλιος είχε πλέον μετατραπεί από σύμβολο ενός νεοσύστατου κινήματος σε ένα από τα ισχυρότερα πολιτικά σύμβολα της μεταπολιτευτικής Ελλάδας.
Η κληρονομιά της 3ης Σεπτέμβρη
Πενήνταδυο χρόνια μετά, η 3η Σεπτεμβρίου εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για την ελληνική σοσιαλδημοκρατία και για την ίδια την ιστορία της Μεταπολίτευσης.
Η σημασία της δεν βρίσκεται μόνο στην ίδρυση ενός κόμματος.
Βρίσκεται στο γεγονός ότι ένα πολιτικό κείμενο κατάφερε να συμπυκνώσει τα αιτήματα μιας κοινωνίας που μόλις είχε βγει από τη δικτατορία: ανεξαρτησία, δημοκρατία, λαϊκή συμμετοχή και κοινωνική δικαιοσύνη.
Το ΠΑΣΟΚ που ακολούθησε δεν έμεινε ίδιο με το ΠΑΣΟΚ της 3ης Σεπτέμβρη. Όπως συμβαίνει με κάθε μεγάλο πολιτικό κόμμα, μετασχηματίστηκε μέσα από την άσκηση της εξουσίας, τις διεθνείς εξελίξεις και τις αλλαγές στην ελληνική κοινωνία.
Όμως το ιδρυτικό του αποτύπωμα παρέμεινε. Τέσσερις λέξεις: Εθνική Ανεξαρτησία – Λαϊκή Κυριαρχία – Κοινωνική Απελευθέρωση – Δημοκρατία.
Και πάνω από όλα, ένας ήλιος. Ένας πράσινος ήλιος που έμελλε να γίνει το σύμβολο μιας ολόκληρης πολιτικής εποχής.
